ENDOKRINOLOJI-ENDOKRIN UZMANI
PROF DR METIN ÖZATA
PROF DR METIN ÖZATA
HORMON VE HORMONLAR
HORMON VE HORMONLAR
PROF DR METIN OZATA
Hormon sözcügü “uyarmak, harekete geçirmek” anlamina gelmektedir. Hormonlar vücudumuzdaki büyüme, gelisme, üreme, bazi metabolik olaylarin saglanmasi ve vücudun saglikli olarak görev yapmasini saglayan kimyasal habercilerdir. Hormonlar vücudumuzdaki salgi bezlerinden salgilanarak kan yoluyla diger dokulara tasinir ve etkilerini gösterirler. Miktar olarak çok az salgilanmasina karsin kuvvetli etkileri vardir. Bu nedenle bir tür haberci olarak görev yaparlar. Tasindiklari hücreye nasil davranmasi gerektigini anlatirlar. Çok az miktarda salgilanmasina ragmen hormonlar vücutta çok büyük görevler yapar.
Yirmi bes yil önce 20 kadar hormon bilinmekteyken bugün 200’den fazla hormon kesfedilmistir. Bugün artik beyin, bagirsaklar ve kalbin hormon ürettigi gösterilmistir.
Hormonlarin Tipleri Nelerdir?
Hormonlar kimyasal yapi olarak steroid yapisinda veya protein yapisinda olurlar. Steroid hormonlar kolesterolden yapilan ve agizdan alindiginda midede etkinlikleri kaybolmayan hormonlardir. Örnegin dogum kontrol ilaçlarinda bulunan hormonlar steroid yapisindadir ve agizdan alininca bozulmaz. Buna karsilik protein yapisinda olan hormonlar agizdan alindiginda midede parçalanir ve etkisini kaybeder. Bu nedenle protein yapisindaki hormonlar ilaç olarak agizdan alinamaz ve enjeksiyonla yapilir. Örnegin insülin hormonu protein yapisinda olup agizdan alinamaz ve enjeksiyon yapilir.
Hormonlarin Görevleri:
Hormonlarin baslica görevleri 3 ana grupta ele alinabilir:
· Büyüme ve farklilasma
· Vücut dengesinin saglanmasi
· Üreme
Çok sayida hormon büyüme olayinda etkilidir. Büyüme hormonu ve tiroid hormonlari bunlarin en önemlisidir.
Vücut dengesinin saglanmasinda ise birçok hormon görev alir. Bu hormonlar ve görevleri sunlardir:
· Tiroid hormonlari çogu dokuda bazal metabolizmanin %25’ini kontrol eder
· Kortizol kendisinin dogrudan etkilerinden baska birçok hormonun etkisini de kolaylastirir
· Paratiroid hormonu kalsiyum ve fosfor dengesini saglar
· Vazopressin vücut su dengesini saglar
· Aldosteron vücut sivi miktari ve serum elektrolitlerini (Na ve K) kontrol ederler
· Insülin açlik ve toklukta kan sekerinin normal olmasini saglar
Kan sekeri düsünce vücudumuz buna hormonsal tepki vererek kan sekerini artirmaya çalisir. Açlikta ve kan sekerinin düstügü durumlarda insülin salinimi azalir. Buna bagli olarak dokularin glukoz alimi azalirken karacigerden glukoz (seker) üretimi artar.
Vücuttan su atilmasi esas olarak vazopressin isimli hormon tarafindan kontrol edilmekle beraber, kortizol ve tiroit hormonlari da bu konuda etkilidir.
Paratiroid hormonu ve D vitamini koordineli hareket ederek kan kalsiyum dengesini saglarlar. Paratiroid hormonu böbreklerde D vitamini sentezini artirir. D vitamini ise bagirsaklardan kalsiyum emilimini artirir, kemiklerde paratiroid hormonunun etkisini kuvvetlendirir. Kan kalsiyumunun artmasi ise paratiroid hormon salgilanmasini azaltir..
Vücuttaki herhangi bir stres durumunda, stresin siddeti, akut (ani) veya kronik (devamli-süregen) olusuna göre, çok sayida hormonu harekete geçirir.
Travma veya sok gibi siddetli ani streslerde sempatik sinir sistemi aktive olarak katekolamin dedigimiz adrelanin ve noradrenalin isimli hormonlar kanda artar, kalbin pompaladigi kan miktari çogalir, kan basinci ve glukoz (seker) yapimi artar. Stres ACTH , büyüme hormonu ve kortizol hormon yapimini artirir. Artan kortizol kan basincinin devamliligini saglar.
Hormonlar üreme islevini de düzenler. Üreme islevi cinsiyetin belirlenmesi, cinsel gelisme, gebelik, süt verme, çocuk yetistirme ve menopoz gibi degisik asamalari kapsar. Bu asamalarin her birinde çok sayida hormon birlikte ve düzen içinde çalisir.
Hormonlarin üremeyle ilgili koordineli etkilerinin tipik örnegi ortalama 28 günde bir yinelenen adet görme (menstruasyondur). Adet döneminin erken (folliküler) evresinde FSH ve LH isimli hormonlar yumurtaliktaki yumurtalarin (folliküllerin) olgunlasmasini uyarir. Bu durumda östrojen ve progesteron hormonlari giderek artar.
Gebelikte artan prolaktin memelerin süt salgilamaya hazir hale gelmesini saglar. Oksitosin isimli hormon ise memeden süt gelmesine etkilidir.
Hormonlarin Yapildigi Bezler:
Hormonlar hipotalamus, hipofiz, tiroid, pineal bez, pankreas, sürrenal (böbreküstü) bezi, yumurtalik ve testislerde yapilir ve salgilanir. Bundan baska beyinde, bagirsaklarda da hormon üretimi olmaktadir.
Hormon üretildigi hücreden etki edecegi dokuya (hedef dokuya) tasinmasi gerekir.
Hormonlarin adlandirilmasi genellikle ilk bulunduklari dokuya veya major etkilerine göre yapilmistir. Ancak, günümüzde ayni hormonun farkli dokularda üretildigi bilinmektedir.
Hormonlarin Salgilanmasi ve Tasinmasi
Hormonlar salgi bezinden aktif halde veya daha az aktif halde salinir. Aktif olmayanlar daha sonra aktif hale gelirler. Hormonlar bezlerden kana salgilanir. Tiroid hormonu T4 hücrede etki etmesi için daha sonra T3 hormonuna dönüsür. Testosteron hormonu yine hücrede etkili olmak için daha sonra dihidrotestosteron haline gelir.
Hormonlar kanda bazi proteinlere baglanarak tasinir Çok azi ise serbest halde bulunur. Seks hormonlari SHBG proteinine baglanir, tiroid hormonlari TBG proteinine baglanir.
Reseptör Nedir?
Hormonlarin hücrede baglandiklari yapiya ‘’reseptör’’ denir. Hormonlarin biyolojik etkileri bu reseptörlere baglandiktan sonra olusur. Reseptörleri kilit olarak düsünürseniz hormonlar bir anahtar olarak görev yapar ve bu kiliti açarak hücrede etkilerini gösterirler.
Bütün reseptörlerin en azindan 2 farkli fonksiyonel bölümü vardir. Bunlardan biri hormonu taniyan ve ona baglanan “tanima bölgesi”, ikincisi ise uyarimi ileten “uyari iletim bölgesi”dir. Reseptörün tanima bölgesi hormonla üç boyutlu baglanti kurabilecek özel bir yapi gösterir. Hormon ile reseptör baglanma bölgesi arasindaki uyum baglanmanin derecesini tayin eder. Uyum ne kadar iyi ise hormon reseptör baglanmasi ve dolayisiyla hormonun etki olusturmasi o oranda güçlü olacaktir. Hormonun reseptörüne baglandiktan sonra uyari iletimi iki sekilde olabilir. Polipeptid ve protein yapili hormonlar ile katekolaminler hücre zarinda yerlesmis reseptörlere baglanirlar. Bu baglanma sonrasi meydana gelen uyari hücre içi sistemlere iletilir. Steroid hormonlar (kortizol, aldosteron gibi), tiroid hormonlari ve diger bazi hormonlar ise hücre içi reseptörlere baglanarak etki gösterirler.
Hormonlar Birbiriyle Etkilesir Mi?
Hormonlar birbirleriyle etkilesim içindedir. Vücudun dengesi bu etkilesim sayesinde saglanir. Günlük yasamimizda biz yerken, istirahat ederken ve çalisirken bazi hormonlar artarken digerleri azalir. Bir hormonun kandaki seviyesi vücudun durumuna göre degisiklik gösterir.
Hormonlar Nasil Ölçülür?
Hormonlar kandan ölçülebildigi gibi idrardan veya tükrük salgisindan da ölçülebilir. Ancak sadece hormon ölçülmesiyle hormon hastaliklari bazi durumlarda anlasilamaz ve bu nedenle bazi testler yapmak gerekebilir. Bu testlerle biz uyarma veya baskilama testleri adi veriyoruz.
Hormonlar ve Bagisiklik Sistemi
Hormonlar bagisiklik sistemi (immün sistem) üzerinde de etkilidir. Özellikle kortizon ve seks hormonlari bagisiklik sistemine etki ederler. Bazi bagisiklik sistemi hücreleri ACTH, prolaktin gibi hormonlar üretebilir. Bagisiklik sisteminin ürettigi bazi maddeler de hormon salinimini etkiler. Otoimmün hastaliklar dedigimiz bir hastalik grubu bagisiklik sistemindeki bozukluk sonucu ortaya çikar ve salgi bezlerini tahrip eder ve hormon hastaliklari olusur. Bunlara örnek Tip 1 seker hastaligi, Hashimoto hastaligi, Graves hastaligi (tiroid bezi asiri çalismasi) ve Addison (böbreküstü bezi yetersizligi) hastaligidir.
Hormonlar ve Sinir Sistemi
Sinir hücreleri arasindaki iletisimi nörotransmitter denen hormon yapisindaki maddeler saglar. Bu nörotransmitter denen hormonlar adrenalin, noradrenalin gibi etkileri vardir. Beyindeki sinir hücreleri de hormon salgilar. Örnegin hipotalamusdan salgilanan TRH hormonu beynin diger kisimlarinda da salgilanir. Bu nedenle sinir sistemi de hormon salgilamaktadir. Bazi psikiatrik hastaliklarda beyinde salgilanan hormonlarda bozukluk vardir.
Hormon Hastaliklari Olus Mekanizmasi
Hormon hastaliklari temelde 3 mekanizmayla meydana gelir
1. Hormon yapim fazlaligi
2. Hormon yapim azligi
3. Hormon direnci durumlari
Hormon yapim fazlaligi bir hormonun asiri salgilanmasidir. Bunun nedeni siklikla bezlerde olusan adenom adini verdigimiz tümör dokulari, bagisiklik sistem boizukluklari ve iltihabi nedenlerle olusur
Hormon azligi ise bezin harabiyeti veya bezin ameliyatla alinmasi sonucu hormon yapacak bez kalmamasi, bagisiklik sistemi tarafindan bezin harabiyeti, hormon yapiminda kullanilan maddelerin gidalarla az alinmasi gibi nedenlerle olur.
Hormon direnci ise hormonun hücrede etki edememesidir.
Hormonlarin Ritmik Salinimi ve Vücut Saati
Vücuttaki hormonlarin salgilanmasi uyku-uyanma olayindan etkilendigi gibi suprakiasmatik nukleus denen bir çekirdekten de etkilenir. Vücut farkli hormonlara farkli zamanlarda ihtiyaç duyar. Bunun ayarlanmasi hipotalamusta bulunan suprakiasmatik nukleus tarafindan saglanir. Bu saat vücuda sinyaller göndererek hormonlarin üretimini saglar.
Kaynak:
PROF DR METIN OZATA
Hormon sözcügü “uyarmak, harekete geçirmek” anlamina gelmektedir. Hormonlar vücudumuzdaki büyüme, gelisme, üreme, bazi metabolik olaylarin saglanmasi ve vücudun saglikli olarak görev yapmasini saglayan kimyasal habercilerdir. Hormonlar vücudumuzdaki salgi bezlerinden salgilanarak kan yoluyla diger dokulara tasinir ve etkilerini gösterirler. Miktar olarak çok az salgilanmasina karsin kuvvetli etkileri vardir. Bu nedenle bir tür haberci olarak görev yaparlar. Tasindiklari hücreye nasil davranmasi gerektigini anlatirlar. Çok az miktarda salgilanmasina ragmen hormonlar vücutta çok büyük görevler yapar.
Yirmi bes yil önce 20 kadar hormon bilinmekteyken bugün 200’den fazla hormon kesfedilmistir. Bugün artik beyin, bagirsaklar ve kalbin hormon ürettigi gösterilmistir.
Hormonlarin Tipleri Nelerdir?
Hormonlar kimyasal yapi olarak steroid yapisinda veya protein yapisinda olurlar. Steroid hormonlar kolesterolden yapilan ve agizdan alindiginda midede etkinlikleri kaybolmayan hormonlardir. Örnegin dogum kontrol ilaçlarinda bulunan hormonlar steroid yapisindadir ve agizdan alininca bozulmaz. Buna karsilik protein yapisinda olan hormonlar agizdan alindiginda midede parçalanir ve etkisini kaybeder. Bu nedenle protein yapisindaki hormonlar ilaç olarak agizdan alinamaz ve enjeksiyonla yapilir. Örnegin insülin hormonu protein yapisinda olup agizdan alinamaz ve enjeksiyon yapilir.
Hormonlarin Görevleri:
Hormonlarin baslica görevleri 3 ana grupta ele alinabilir:
· Büyüme ve farklilasma
· Vücut dengesinin saglanmasi
· Üreme
Çok sayida hormon büyüme olayinda etkilidir. Büyüme hormonu ve tiroid hormonlari bunlarin en önemlisidir.
Vücut dengesinin saglanmasinda ise birçok hormon görev alir. Bu hormonlar ve görevleri sunlardir:
· Tiroid hormonlari çogu dokuda bazal metabolizmanin %25’ini kontrol eder
· Kortizol kendisinin dogrudan etkilerinden baska birçok hormonun etkisini de kolaylastirir
· Paratiroid hormonu kalsiyum ve fosfor dengesini saglar
· Vazopressin vücut su dengesini saglar
· Aldosteron vücut sivi miktari ve serum elektrolitlerini (Na ve K) kontrol ederler
· Insülin açlik ve toklukta kan sekerinin normal olmasini saglar
Kan sekeri düsünce vücudumuz buna hormonsal tepki vererek kan sekerini artirmaya çalisir. Açlikta ve kan sekerinin düstügü durumlarda insülin salinimi azalir. Buna bagli olarak dokularin glukoz alimi azalirken karacigerden glukoz (seker) üretimi artar.
Vücuttan su atilmasi esas olarak vazopressin isimli hormon tarafindan kontrol edilmekle beraber, kortizol ve tiroit hormonlari da bu konuda etkilidir.
Paratiroid hormonu ve D vitamini koordineli hareket ederek kan kalsiyum dengesini saglarlar. Paratiroid hormonu böbreklerde D vitamini sentezini artirir. D vitamini ise bagirsaklardan kalsiyum emilimini artirir, kemiklerde paratiroid hormonunun etkisini kuvvetlendirir. Kan kalsiyumunun artmasi ise paratiroid hormon salgilanmasini azaltir..
Vücuttaki herhangi bir stres durumunda, stresin siddeti, akut (ani) veya kronik (devamli-süregen) olusuna göre, çok sayida hormonu harekete geçirir.
Travma veya sok gibi siddetli ani streslerde sempatik sinir sistemi aktive olarak katekolamin dedigimiz adrelanin ve noradrenalin isimli hormonlar kanda artar, kalbin pompaladigi kan miktari çogalir, kan basinci ve glukoz (seker) yapimi artar. Stres ACTH , büyüme hormonu ve kortizol hormon yapimini artirir. Artan kortizol kan basincinin devamliligini saglar.
Hormonlar üreme islevini de düzenler. Üreme islevi cinsiyetin belirlenmesi, cinsel gelisme, gebelik, süt verme, çocuk yetistirme ve menopoz gibi degisik asamalari kapsar. Bu asamalarin her birinde çok sayida hormon birlikte ve düzen içinde çalisir.
Hormonlarin üremeyle ilgili koordineli etkilerinin tipik örnegi ortalama 28 günde bir yinelenen adet görme (menstruasyondur). Adet döneminin erken (folliküler) evresinde FSH ve LH isimli hormonlar yumurtaliktaki yumurtalarin (folliküllerin) olgunlasmasini uyarir. Bu durumda östrojen ve progesteron hormonlari giderek artar.
Gebelikte artan prolaktin memelerin süt salgilamaya hazir hale gelmesini saglar. Oksitosin isimli hormon ise memeden süt gelmesine etkilidir.
Hormonlarin Yapildigi Bezler:
Hormonlar hipotalamus, hipofiz, tiroid, pineal bez, pankreas, sürrenal (böbreküstü) bezi, yumurtalik ve testislerde yapilir ve salgilanir. Bundan baska beyinde, bagirsaklarda da hormon üretimi olmaktadir.
Hormon üretildigi hücreden etki edecegi dokuya (hedef dokuya) tasinmasi gerekir.
Hormonlarin adlandirilmasi genellikle ilk bulunduklari dokuya veya major etkilerine göre yapilmistir. Ancak, günümüzde ayni hormonun farkli dokularda üretildigi bilinmektedir.
Hormonlarin Salgilanmasi ve Tasinmasi
Hormonlar salgi bezinden aktif halde veya daha az aktif halde salinir. Aktif olmayanlar daha sonra aktif hale gelirler. Hormonlar bezlerden kana salgilanir. Tiroid hormonu T4 hücrede etki etmesi için daha sonra T3 hormonuna dönüsür. Testosteron hormonu yine hücrede etkili olmak için daha sonra dihidrotestosteron haline gelir.
Hormonlar kanda bazi proteinlere baglanarak tasinir Çok azi ise serbest halde bulunur. Seks hormonlari SHBG proteinine baglanir, tiroid hormonlari TBG proteinine baglanir.
Reseptör Nedir?
Hormonlarin hücrede baglandiklari yapiya ‘’reseptör’’ denir. Hormonlarin biyolojik etkileri bu reseptörlere baglandiktan sonra olusur. Reseptörleri kilit olarak düsünürseniz hormonlar bir anahtar olarak görev yapar ve bu kiliti açarak hücrede etkilerini gösterirler.
Bütün reseptörlerin en azindan 2 farkli fonksiyonel bölümü vardir. Bunlardan biri hormonu taniyan ve ona baglanan “tanima bölgesi”, ikincisi ise uyarimi ileten “uyari iletim bölgesi”dir. Reseptörün tanima bölgesi hormonla üç boyutlu baglanti kurabilecek özel bir yapi gösterir. Hormon ile reseptör baglanma bölgesi arasindaki uyum baglanmanin derecesini tayin eder. Uyum ne kadar iyi ise hormon reseptör baglanmasi ve dolayisiyla hormonun etki olusturmasi o oranda güçlü olacaktir. Hormonun reseptörüne baglandiktan sonra uyari iletimi iki sekilde olabilir. Polipeptid ve protein yapili hormonlar ile katekolaminler hücre zarinda yerlesmis reseptörlere baglanirlar. Bu baglanma sonrasi meydana gelen uyari hücre içi sistemlere iletilir. Steroid hormonlar (kortizol, aldosteron gibi), tiroid hormonlari ve diger bazi hormonlar ise hücre içi reseptörlere baglanarak etki gösterirler.
Hormonlar Birbiriyle Etkilesir Mi?
Hormonlar birbirleriyle etkilesim içindedir. Vücudun dengesi bu etkilesim sayesinde saglanir. Günlük yasamimizda biz yerken, istirahat ederken ve çalisirken bazi hormonlar artarken digerleri azalir. Bir hormonun kandaki seviyesi vücudun durumuna göre degisiklik gösterir.
Hormonlar Nasil Ölçülür?
Hormonlar kandan ölçülebildigi gibi idrardan veya tükrük salgisindan da ölçülebilir. Ancak sadece hormon ölçülmesiyle hormon hastaliklari bazi durumlarda anlasilamaz ve bu nedenle bazi testler yapmak gerekebilir. Bu testlerle biz uyarma veya baskilama testleri adi veriyoruz.
Hormonlar ve Bagisiklik Sistemi
Hormonlar bagisiklik sistemi (immün sistem) üzerinde de etkilidir. Özellikle kortizon ve seks hormonlari bagisiklik sistemine etki ederler. Bazi bagisiklik sistemi hücreleri ACTH, prolaktin gibi hormonlar üretebilir. Bagisiklik sisteminin ürettigi bazi maddeler de hormon salinimini etkiler. Otoimmün hastaliklar dedigimiz bir hastalik grubu bagisiklik sistemindeki bozukluk sonucu ortaya çikar ve salgi bezlerini tahrip eder ve hormon hastaliklari olusur. Bunlara örnek Tip 1 seker hastaligi, Hashimoto hastaligi, Graves hastaligi (tiroid bezi asiri çalismasi) ve Addison (böbreküstü bezi yetersizligi) hastaligidir.
Hormonlar ve Sinir Sistemi
Sinir hücreleri arasindaki iletisimi nörotransmitter denen hormon yapisindaki maddeler saglar. Bu nörotransmitter denen hormonlar adrenalin, noradrenalin gibi etkileri vardir. Beyindeki sinir hücreleri de hormon salgilar. Örnegin hipotalamusdan salgilanan TRH hormonu beynin diger kisimlarinda da salgilanir. Bu nedenle sinir sistemi de hormon salgilamaktadir. Bazi psikiatrik hastaliklarda beyinde salgilanan hormonlarda bozukluk vardir.
Hormon Hastaliklari Olus Mekanizmasi
Hormon hastaliklari temelde 3 mekanizmayla meydana gelir
1. Hormon yapim fazlaligi
2. Hormon yapim azligi
3. Hormon direnci durumlari
Hormon yapim fazlaligi bir hormonun asiri salgilanmasidir. Bunun nedeni siklikla bezlerde olusan adenom adini verdigimiz tümör dokulari, bagisiklik sistem boizukluklari ve iltihabi nedenlerle olusur
Hormon azligi ise bezin harabiyeti veya bezin ameliyatla alinmasi sonucu hormon yapacak bez kalmamasi, bagisiklik sistemi tarafindan bezin harabiyeti, hormon yapiminda kullanilan maddelerin gidalarla az alinmasi gibi nedenlerle olur.
Hormon direnci ise hormonun hücrede etki edememesidir.
Hormonlarin Ritmik Salinimi ve Vücut Saati
Vücuttaki hormonlarin salgilanmasi uyku-uyanma olayindan etkilendigi gibi suprakiasmatik nukleus denen bir çekirdekten de etkilenir. Vücut farkli hormonlara farkli zamanlarda ihtiyaç duyar. Bunun ayarlanmasi hipotalamusta bulunan suprakiasmatik nukleus tarafindan saglanir. Bu saat vücuda sinyaller göndererek hormonlarin üretimini saglar.
Kaynak:
