ENDOKRINOLOJI-ENDOKRIN UZMANI
PROF DR METIN ÖZATA
PROF DR METIN ÖZATA
UYKU VE UYKUSUZLUK
UYKU VE UYKUSUZLUK VE HORMONLAR
PROF DR METIN ÖZATA
UYKUSUZLUK VE GUATR
Uykusuzluk yapan çok çesitli nedenler vardir. Bunlardan bazilari sunlardir:
stres, asiri çay ve kahve içmek, çalisma vardiyasinin degisiklikleri, bosanma, ayrilik, bazi ilaçlar, yatmadan önce yemek yemek ve egzersiz yapmak, açken yatmak, gürültülü ortamda yatmak, akciger hastaliklari, kalp hastaligi, parkinson hastaligi, reflü hastaligi, depresyon, anksiyete, obezite, menopoz, adet kanamasi, huzursuz bacak sendromu, atesli hastaliklar ve ZEHIRLI GUATR uykusuzluk yapar.
UYKUSUZ KISIDE NE GIBI BELIRTILER OLUR
1. gün içinde yorgunluk
2. Gün içinde uykulu bir hal
3. psikolojik degisiklikler
4. Dikkat eksikligi ve konsantre olamama
5. Enerji yoklugu
6. Is veriminde düsüklük
7. Çabuk sinirlenme
8. Bas agrisi
9. Hata ve yanlis is yapma sikliginin artmasi
IYI UYKU IÇIN
1. Gundüz egzersiz yapin
2. Aksam veya gece sigara içmeyin
3. Alkol içmeyin
4. Yatmadan önce yemek yemeyin ve egzersiz yapmayin
UYKUSUZLUK YAPAN ZEHIRLI GUATR
Tiroid bezinin asiri çalismasina yani asiri tiroid hormonu üretmesine tip dilinde hipertiroidi adi verilir. ‘’Hiper’’ Latince ‘’fazla’’ veya ‘’yüksek’’ manasina gelir. Hipertiroidi hastaligina tip dilinde ‘’tirotoksikoz ‘’ adi da verilir. Tiroid bezinin asiri çalismasina halk arasinda ‘’zehirli guatr’’ veya ‘’iç guatr’’ isimleri de verilmektedir. Bu isimlendirmeler maalesef yanlistir; ne zehirlenme söz konusudur ne de bir iç guatr vardir. Elleriniz titriyor, agziniz kuruyor ve çok yemek yemenize ragmen kilo veriyorsaniz yada çabuk sinirleniyor ve çevrenize bagirip çagiriyorsaniz sizde tiroid bezi fazla çalisiyor olabilir. Zehirli guatri olan bir kiside su belirtiler olur:
Guatr
Hareketli olma, huzursuzluk
Çarpinti (hizli ve düzensiz kalp atimi olmasi
Yorgunluk
Güçsüzlük (agir esyalari kaldiramaz, merdiven çikarken zorlanir)
Ellerde titreme
Saç dökülmesi
Sinirlilik, kolay heyecanlanma ve kolay öfkelenme
Canli bakis, gözlerde büyüme, göz kapaginda çekilme
Uykusuzluk, dikkat bozuklugu
Derinin sicak, nemli ve ince olmasi
Ishal
Istah artisi
Susama
Agiz kurulugu
Sik idrara çikma
Kilo kaybi (zayiflama)
Adetlerde azalma veya kesilme
Cinsel istekte azalma, sperm sayisinda azalma
Erkeklerde meme büyümesi (jinekomasti)
Graves hastaligi olan genç hastalarda çarpinti, sinirlilik, asiri heyecanlanma veya duyarlilik, uyku bozukluklari, cinsel güçte azalma, kolay yorulma, hareketlilik, ishal, asiri terleme, sicaktan hoslanmama, sogugu tercih etme, ufak bir yürüyüsle hemen yorulma ve nefes darligi, kilo kaybi, istah artisi, susama, agiz kurumasi, adetlerde azalma, uyku bozuklugu ve bazi psikolojik bozukluklar olabilir.
Istah artisina ragmen kilo kaybi bu hastaligin en önemli belirtilerinden birisidir. Bu hastalik metabolizmayi hizlandirdigindan asiri yemek yenmesine ragmen kilo kaybi olur. Çok nadiren kilo artisi da olabilir.
Çarpinti veya kalp atim sayisinda ve nabiz sayisinda artis her 100 hastadan 96’sinda görülür. Istirahatte iken nabiz hizi dakikada 89’tan fazladir.
Saç killari incedir. Yaygin veya hafif saç dökülmesi görülebilir.
Hastalarda huzursuzluk ve asiri sinirlilik vardir; ajite haldedirler ve yerinde duramazlar. Bazen birden öfkelenirler. Kalabalik yerlerden hoslanmazlar. Ufak tefek seyler için bagirip, çagirirlar.
Kas güçsüzlügü bazen çok siddetli olur ve hasta sandalyeden kalkmakta veya merdiven çikmada zorluk çeker.
Tirnaklar yumusaktir ve kirilabilir. Tirnaklarda çekilme özellikle 4. ve 5. parmak tirnaklarinda görülür.
Hastalarin % 10’nunda bacaklarda, kolda ve diz ekleminde agri olabilir. Bu agrilar bazen kendiginden düzelebilir.
Cilt ince, ilik ve nemlidir. El ayalarinda kirmizilik ve kasinti olabilir. Ürtiker denilen cilt allerjisi ve vitiligo (ciltte renksiz veya beyaz alanlar olmasi) da siklikla birlikte bulunur.
Oftalmopati denilen göz belirtileri Graves’li hastalarin % 25-30’unda saptanir. Gözlerde öne dogru firlama vardir. Bazi hastalarda çift görme sikayeti olur. Görmede bozukluk, isiktan rahatsiz olma ve gözde kasinti ve yanma meydana gelebilir. Bakislar canlidir ve üst göz kapaginda gecikme ve tam kapanma olmayabilir. Bazen sasilik olusabilir.
Ellerde ince titreme vardir. Bunu daha iyi anlamak için eller uzatilir ve üzerine ufak kagitlar konur. Kagitlarda ellerdeki titremeyle paralel titremeler daha belirgin olarak ortaya çikar. Bazen dilde ve göz kapaklarinda da titreme olabilir.
Hipertiroidili hastalarda kemik erimesi (diger adiyla osteoporoz), kan kalsiyum düzeyinde artma, ve kanda alkalen fosfataz tetkikinde artis görülebilir. Bu hastalarda ayrica kanda osteokalsin ve SHBG adi verilen proteinlerin düzeyleri artar. Karaciger testleri denilen SGOT, SGPT ve GGT tetkiklerinde artis olur ve tedaviyle bu artislar düzelir, fakat bazi hastalarda ilaç tedavisiyle karaciger tetkikleri gittikçe yükselebilir, o zaman radyoaktif iyot tedavisi yapilmasi gerekir.
Kadinlarda adet düzeni bozulur; adet sayisinda azalma veya kesilme olabilir. Yumurtlamada bozukluk oldugundan gebe kalma sansi azalir. Gebelikle birlikte hipertiroidi olursa düsük dogum agirlikli bebek nedeni oldugu gibi ‘’Preeklampsi’’ denen tansiyon yükselmesi ve kusmalarla kendini gösteren bir hastalik da ortaya çikabilir. Bu nedenle çocuk isteyen kadinlarin Graves hastaligi tedavisi bittikten sonra gebe kalmalari daha uygundur.
Erkeklerde memelerde büyüme, empotans ve sperm sayisinda azalma olabilir.
Seker hastalarinda Graves hastaligi ortaya çikarsa kan sekerinde yükselmeler olusur ve bu nedenle kullanilan ilaç dozunu artirmak veya insülin kullanmak gerekebilir.
Metabolizma hizi arttigindan kan yaglarinda (kolesterol ve trigliserid düzeylerinde ve LDL kolesterol) azalma olur.
Teshis Için Hangi Tetkikler Yapilir?
Teshis kolaydir ve bu amaçla kanda TSH, T3 ve T4 hormonlarinin ölçümü yapilir. Hipertiroidi varsa TSH normalin altina düsmüstür (genellikle <0.01 U/L), bu arada T3 ve T4 hormonlari asiri derecede yükselmis olarak bulunur. Gözlerde öne dogru firlama ve hormonlarda yükseklik varsa Graves hastaligi teshisi kolayca konur.
Graves’li hastalarda anti-TPO antikorlar hastalarin % 90’inda, anti–TG antikorlar ise % 60’inda yüksek olarak bulunur.
TEDAVI
Tedavi ENDOKRIN UZMANI tarafindan yapilir. Ilaç tedavisi yapilir. Iyotsuz tuz yenilir.
UYKU BASMASI VE UYUKLAMA GUATR VE SEKER (DIABET) HABERCISI
Gündüzleri olusan uyuklamalar ve uyku basmalari guatr hastaliklari ve kandaki seker degisiklikleri nedeniyle olabilir. Eger gün içinde uyuklamalariniz var ve uyku basmasi olusuyorsa mutlaka bir ENDOKRIN UZMANINA basvurrak guatr ve seker tetkiklerinizi yaptiriniz.
UYKU BASMASI VE UYUKLAMA YAPAN TIROID HASTALIKLARI
1. Hipotiroidi (tiroid yetmezligi)
2. Hashimoto Hastaligi
UYKU BASMASI VE UYUKLAMA YAPAN SEKER BOZUKLUKLARI
1. Seker Hastaligi (diabet)
2. Hipoglisemi (reaktif hipoglisemi) veya seker düsüklügü
UYKU BASMASI UYUKLAMA YAPAN HIPOTIROIDI
Tiroid bezinin az çalismasina ve bu nedenle tiroid hormonlarini az üretmesine ve sonuçta kanimizda tiroid hormonlarinin (T3 ve T4) düsük olmasi durumuna tiroid yetmezligi veya tip dilinde hipotiroidi denir. Tiroid hormon yetersizligi sonucu vücudumuzun tüm metabolik olaylarinda yaygin yavaslama vardir ve bu nedenle vücudun dengesi alt üst olur. Vücuttaki bu bozukluklarin yani sira ruhsal çöküntü, unutkanlik, hareketlerde yavaslama ve uykusuzluk görülür. Hamilelik döneminde tedavi edilmeyen tiroid yetmezligi bebeklerde zeka geriligine neden olabilmektedir.
Hipotiroidizm, toplumda % 4.6 oraninda bulunur. Bunun çogunlugunu baslangiç halindeki veya hafif derecedeki tiroid bezi yetmezligi (sadece TSH yüksek fakat T3 ve T4 normal olmasi) olusturur. Tiroid yetmezligi tiroid fazla çalismasindan daha çok görülür ve nodüllerden sonra en sik görülen tiroid hastaligidir.
Tiroid yetmezligi kadinlarda daha sik görülür ve yasin artmasiyla sikligi çok artar.
Bebek ve çocuklarda büyüme ve gelismede belirgin gecikmeye, eriskinlerde ise vücut metabolizmasinda yavaslamaya neden olan tiroid yetmezligi tedavi edilmedigi durumda kalp ve damar hastaliklarina neden olabilmektedir.
Tiroid bezi yetmezligine ait sikayetler hastaligin siddetine göre degisir. Bazen hiçbir sikayet yok iken bazi hastalarda çok siddetli belirti ve sikayetler ortaya çikar. Bazi belirtiler özellikle yasli kisilerde yasliliga baglanir ve hastalik akla gelmez ise atlanir. Tiroid bezi az çalisan ve tiroid hormonlari kanda azalan bir kiside su belirtiler olabilir:
UYKU BASMASI YAPAN HASHIMOTO HASTALIGI NEDIR?
Hashimoto tipi tiroid bezi iltihabi veya tiptaki adiyla ‘’Hashimoto tiroiditi’’ bagisiklik sisteminin bir bozuklugu sonucu ortaya çikar. Nedeni tam olarak bilinmemektedir. 1912 yilinda Japon bilim adami Akira Hashimoto tarafindan tanimlandigi için bu ad verilmistir. Hashimoto tipi tiroid bezi iltihabi en fazla tiroid bezi yetmezligi yapan hastaliktir. Diger bir deyimle tiroid bezi yetmezliginin en önemli nedeni Hashimoto tipi tiroid bezi iltihabidir.
Bu hastalik otoimmün hastaliklar dedigimiz hastaliklardan birisidir. Otoimmün hastaliklarda vücut kendi dokusunu yabanci doku olarak algilayip onu yok etmek ister ve vücut içinde bir savas olusur. Hashimoto tiroiditinde de vücut tiroid bezini yok etmek ister. Vücudumuz tiroid bezini yok etmek için çok miktarda anti-TPO antikoru ve anti-tiroglobulin antikoru üretir. Bu antikorlar tiroid bezine baglanarak tiroid hücrelerini harap ederler. Bu arada tiroid bezine birçok iltihap hücresi birikir. Iltihap sonucu tiroid hücreleri tahrip olarak azalinca da bez küçülür ve hormon yapacak hücre kalmaz ve sonunda tiroid hormon yetmezligi ortaya çikar. Bu hastalarda yillar içinde tiroid bezi gittikçe küçülür. Baslangiçta ufak bir guatr ve kanda anti-TPO antikor yüksekligi varken TSH, T3 ve T4 hormonlari normaldir. Daha sonra zaman içinde hastalik ilerledikçe önce baslangiç halinde tiroid yetmezligi (sadece TSH yüksek, fakat T3 ve T4 normal) sonra tam tiroid yetmezligi (TSH yüksek, T3 ve T4 hormonlari düsük) gelisir.
Hashimoto hastaligi baslangicinda tiroid bezinde büyüme yani guatr vardir; daha sonra tiroid bezi yavas yavas devam eden harabiyet nedeniyle yillar içinde küçülerek sanki yok olur.
UYKU BASMASI YAPAN REAKTIF HIPOGLISEMI NEDIR?
Yemek sonralari kan sekeri düsüklügü, yasami çok kötü etkileyen, enerjiyi düsüren, halsizlik, yorgunluk ve bas dönmesi yapan, is verimini düsüren ve sizi kizgin, öfkeli, sabirsiz bir hale getiren bir durumdur. Çok sik olmasina ragmen üzerinde pek durulmayan önemli bir hastaliktir. Kilo veremeyen kisilerin çogunda reaktif hipoglisemi vardir.
Gün içinde acikma ataklari oluyor ve sekerli gidalara saldiriyorsaniz; ögleden sonralari bas agrisi varsa; uykudan birkaç saat sonra gece yarisi uyaniyor ve zor uyuyabiliyorsaniz; kötü rüyalar görüyor ve devamli bir yorgunluk varsa; ögleden sonra caniniz seker veya kahve içmeyi çok istiyorsa; bas dönmeleri varsa; yemek yiyinceye kadar halsizlik ve yemek gecikince kendinizi bitkin hissediyorsaniz; halsizliginiz yemek yiyince düzeliyorsa; yemek gecikince ellerde titreme ve çarpinti oluyorsa; çok duygusalsaniz, çabuk sinirleniyor ve kontrolünüzü kaybediyorsaniz; yemek önceleri çok huzursuzsaniz; yemeklerden sonra uyku basiyor ve gün boyu uyukluyorsaniz, bu belirtiler kahvalti öncesi de oluyorsa, kan sekerinizde düsüklük olabilir. Bunun baslica nedeni de dengesiz beslenme, fazla karbonhidratli, nisastali gidalar ve seker yeme, stres ve asiri kafein alimi (kahve, çay, kola) veya ailenizde seker hastaligi olmasidir.
UYKU BASMASI VE SEKER HASTALIGI
Vücudumuz kendisi için gerekli olan enerjiyi yedigimiz gidalardan elde eder. Yemek yedikten sonra gidalar bagirsaklarda parçalanarak ufak seker parçalarina dönüsür ve daha sonra bagirsaktan emilerek kan akimi yoluyla vücudumuza dagilir. Enerji saglanmasi için kan sekerinin özellikle kas, karaciger, yag ve beyin gibi dokular olmak üzere tüm organlarin hücrelerine girmesi gerekir. Kanda bulunan sekerin hücrelere girmesi pankreas bezinden salgilanan insülin hormonu sayesinde olur. Insülin hormonu kanda yoksa veya oldugu halde hücrelerce emilemiyor ve etki gösteremiyorsa kandaki seker hücreye giremediginden birikir ve sekeriniz yükselmeye baslar. Iste kan sekerinin sabah aç karna yapilan ölçümde 126 mg/dl yi geçmesi durumuna seker hastaligi diyoruz. Kanda sekeri 180 mg/dl’yi geçince idrarla atilmaya baslar, yani idraririnizda seker çikar. seker hastalarinda kan sekeri çok yükseldiginde uyku basmasi olabilir
UYKU APNESI GUATR VE GIZLI SEKER HABERCISI OLABILIR
Uyku Apnesi yani uykuda nerfes durmasi obezite yani fazla kilosu olan kisilerde sik görülür. Ancak Uyku apnesi ayni zamanda tiroid hormon azliginda ve gizli seker hastaliginda da ortaya çikabilir.
Uyku apnesi varsa Bir ENDOKRIN UZMANINA basvurarak tiroid ve seker tetkikleri yaptirmak gerekir.
UYKU APNESI YAPAN HIPOTIROIDI NEDIR?
Tiroid bezinin az çalismasina ve bu nedenle tiroid hormonlarini az üretmesine ve sonuçta kanimizda tiroid hormonlarinin (T3 ve T4) düsük olmasi durumuna tiroid yetmezligi veya tip dilinde hipotiroidi denir. Tiroid hormon yetersizligi sonucu vücudumuzun tüm metabolik olaylarinda yaygin yavaslama vardir ve bu nedenle vücudun dengesi alt üst olur. Vücuttaki bu bozukluklarin yani sira ruhsal çöküntü, unutkanlik, hareketlerde yavaslama ve uykusuzluk görülür. Hamilelik döneminde tedavi edilmeyen tiroid yetmezligi bebeklerde zeka geriligine neden olabilmektedir.
Hipotiroidizm, toplumda % 4.6 oraninda bulunur. Bunun çogunlugunu baslangiç halindeki veya hafif derecedeki tiroid bezi yetmezligi (sadece TSH yüksek fakat T3 ve T4 normal olmasi) olusturur. Tiroid yetmezligi tiroid fazla çalismasindan daha çok görülür ve nodüllerden sonra en sik görülen tiroid hastaligidir.
Tiroid yetmezligi kadinlarda daha sik görülür ve yasin artmasiyla sikligi çok artar.
Bebek ve çocuklarda büyüme ve gelismede belirgin gecikmeye, eriskinlerde ise vücut metabolizmasinda yavaslamaya neden olan tiroid yetmezligi tedavi edilmedigi durumda kalp ve damar hastaliklarina neden olabilmektedir.
Tiroid bezi yetmezligi kalitim, mikroplar, yaslanma, iyot eksikligi veya fazlaligi ve kullanilan bazi ilaçlarin yan etkisi nedeniyle olusabilmektedir.
Tiroid bezi yetmezliginin en sik nedeni Hashimoto Hastaligi geçirmektir. Hashimoto hastalarinin hemen tamaminda hipotiroidi kalici olarak yerlesir. Bu hastalikta tiroid bezi, nedeni bilinmeyen bir sekilde küçülür ve hormon yapacak hücreler azalir; sonuçta tiroid hormonu az yapildigindan tiroid yetmezligi ortaya çikar.
Tiroid bezi yetmezligine ait sikayetler hastaligin siddetine göre degisir. Bazen hiçbir sikayet yok iken bazi hastalarda çok siddetli belirti ve sikayetler ortaya çikar. Bazi belirtiler özellikle yasli kisilerde yasliliga baglanir ve hastalik akla gelmez ise atlanir. Tiroid bezi az çalisan ve tiroid hormonlari kanda azalan bir kiside su belirtiler olabilir:
Asikar yani belirgin (tam) tiroid yetmezliginde TSH hormonu kanda artar ve genellikle 10 IU/L’den daha yüksek çikar; kandaki T4 ve T3 hormonlari da düsmüstür.
TEDAVI IÇIN ILAÇ VERILIR.
GIZLI SEKER VE UYKU APNESI
Gizli seker açlik kan skerinin 100 mg/dl nin üzerine olmasi ancak 126 mg/dl yi geçmemesi durumudur. Bu kisilerdeki insülin direnci horlama ve uyku apnesi yapabilir.
UYKUSUZLUK, KILO VE INSÜLIN DIRENCI
Yapilan bilimsel çalismalar az uyku uyuyan veya uykusuzluk çeker kisilerde hormon ritminin bozuldugunu ve sonuçta insülin direnci ve metabolik sendrom denilen obezite, hizli kilo alma, gizli seker, kan sekerinde düsmelerin oldugunu ortaya koydu.
Hormonlarin bazilari gece uykudayken daha çok salgilanir. Eger bu saatlerde uykuda degil ayaktaysaniz salinan hormonlarin ritmlerinde bozukluk ortaya çikar. Son yüzyilda insanlarin 1.5 saat daha az uyudugu ve obezitenin de daha fazla arttigini gösterdi. Alti gün süreyle en fazla 4 saat uyuyan saglikli kisilerin kan sekeri metabolizmasinin bozuldugu ortaya kondu. Çok kisa uyuyan kisilerde de bazi hormonlarin salinimin bozuldugu saptandi.
Gün içinde glukoz (kan sekeri) ve insülin saliniminda degisiklikler olabilmektedir.Glukoz toleransi ögleden sonra ve aksamlari sabaha göre daha bozuktur.
Endüstrilesmis ülkelerde gece vardiyasinda çalisan kisilerde insülin direncinin arttigi, kan yaglanarinda yükseklik, seker hastaligi ve hipertansiyonun daha fazla görüldügü ortaya çikmistir. Yine vardiyali çalisanlarda metabolik sendrom ortaya çikabilmektedir.
Biyolojik saat dedigimiz vücudun saati de iste metabolizmayi bu sekilde etkilemektedir.
Yag hücresinden salgilanan leptin, adipokinin, resistin gibi hormon peptidler de sirkadian ritm yani günün saatlerine göre salinim degiskenligi gösterir.
Kan basinci da böyle bir ritm gösterir. Gündüz kan basinci yüksek iken gece saatlerinde düser. Insülin direncinde ise bu durum kaybolur.
Bu bilgiler nedeniyle gece yapilan islerin gündüze kaydirilmasi, sabah ve ögle fazla aksam ve gece az yenmesi , gece yeterli uyku alinmasi vücut ritmi açisindan çok önemlidir.
Metabolik Sendrom
Kalp ve damar hastaliklarina neden olan hipertansiyon, fazla kilolulik, seker Hastaligi ve kan yaglarinda yükseklik gibi hastaliklarin ayni kiside birarada görülmesine metabolik sendrom veya metabolik travma denir. Bu duruma ‘insülin rezistans sendromu’ adi da verilir.
Metabolik sendrom’un baslica özelligi veya baslatici özellig kanda insülininsülin yüksekligine bagli olarak seker hastaligi, kan yaglarinda yükselme, tansiyon yükselmesi ve fazla kilolulik ayni kiside ortaya çikmaktadir.
Metabolik sendromlu hastalarda karaciger yaglanmasi, kanda ürik asit yüksekligi, kadinlarda polikistik over sendromu ve erkeklerde prostat büyümesi de sik görülmektedir.
Bir kiside metabolik sendrom var diyebilmek için, o kiside asagida siralanan bozukluklarin bir arada bulunmasi gerekir:
düzeyi artmasi ve sonunda ·Erkek tipi fazla kilolulik (yaglarin karinda birikmesi): Erkeklerde bel çevresinin 102 cm’den fazla olmasi, kadinlarda 88 cm’den fazla olmasi
·Kanda trigliserit denen yagin 150 mg/dl den fazla olmasi
·HDL kolesterol denen iyi kolesterolün erkeklerde kanda 40 mg/dl, kadinlarda ise 50 mg/dl’den az olmasi
·Tansiyon yüksekligi (Hipertansiyon) bulunmasi: Büyük tansiyonun 13, küçük tansiyonun 8.5’ dan fazla olmasi
·Açlik kan sekerinin 100 mg/dl’ den fazla olmasi
Son zamanlarda metabolik sendromlu hasta sayisinda giderek büyük bir artis görülmektedir. ABD’de metabolik sendromlu hasta sayisi, orta yaslardaki kisilerde %20-30’u hatta son zamanlarda %40’i bulmustur. Ülkemizde de % 30 civarindadir.
Metabolik sendrom yasam süresini kisaltan çok önemli bir saglik sorunudur.
Sabah yorgunlugunuz varsa, gece uykudan kalkip tatli bir seyler yemek istiyorsaniz veya ögle yemegi sonrasi yorgunluk ve halsizlik oluyorsa insülin direnci olabilir. Insülin direnci kalitimsal olabildigi gibi ögün atlamak, hareketsizlik, sekerli ve unlu gidalari fazla yemek ve fazla kilolulik nedeniyle de olusur.
Metabolik sendrom’dan korunmak ve kandaki insülin düzeyini azaltmak için düsük glisemik indeksli karbonhiratlari yemek yani insülin direnci diyeti uygulamak gerekir.
UYKU VE MELATONIN HORMONU
Melatonin hormonu beyinde bulunan pineal bez ismindeki bir bezden salgilanir. Pineal bez 100-150 mg agirligindadir. Pineal bez salgiladigi melatonin ile vücudun gece gündüz farkliliklarina uyum göstermesini saglar.
Melatonin hormonu pineal bezde triptofan aminoasidinin serotonine, onun da melatonine dönüsmesiyle olusur. Melatonin hipotalamusta bulunan suprakiazmatik nukleusun kontrolü altinda çalisir.
Gözdeki retina bölümü isik durumunu beyine iletir ve buradaki suprakiazmatik nükleus isik durumuna göre pineal bezden melatonin hormonu salgilatir.
Melatonin karanlikta salgilanan bir hormondur. Yani melatonin gece salgilanir, gündüz ise salgilanmaz. Gece uzunlugu artinca melatonin salgisi da artar. Isik olunca melatonin salgisi azalir.
Melatonin aksam saat 21’den sonra salgilanmaya baslar ve gece saat 02.00-04.00 arasi en fazla salgilanir ve sabah saat 07.00’ de salgilanmasi azalir. Melatonin bu nedenle gece uyku getirir sabah ise uyanmaya katkida bulunur.
Melatonin hormonunun etkileri sunlardir.
1.Uykuyu getirir, uyku saglar,
2.Ergenligi baslatir
3.Üreme üzerinde etkilidir
4.Vücut isisini azaltir.
5.Antioksidan etkisi vardir.
Melatonin ritmi sabit oldugundan uyku bozukluklari, vardiya degisiklikleri, jet lag arastirmalarinda bilgi verir.
Uykusuzlukta melatonin salgisi bozulur. Eger melatonin gündüz salgilanirsa gündüz uyuklama, gece uyuyamama olusur. Bu kisiler atenolol adli ilaci alinca melatonin azalir ve uyku durumu düzelir.
Ergenlik olusuncaya kadar melatonin kanda artar ve ergenlik olusmasindan hemen önce azalir ve ergenlik baslar. O yüzden melatonin ergenligin baslamasinda önemli rol oynamaktadir. Melatonin düzeyleri 35-40 yasina kadar sabit kaldiktan sonra yaslilikta azalir.
Melatonin çok düsük dozlarda alinirsa dogurganligi arttirmaktadir.
Günde 6.6 gr melatonin tedavisinin parkinson, depresyon ve sizofrenide faydasi olmamistir. Fazla alininca gündüz uyku ve karin agrisi olmustur.
Melatoninin 0.3-240 mg /gün dozunda agizdan alininca uyku getirmis ve prolaktin hormonunu artirmistir.
Hayvanlarda yapilan çalismalarda antioksidan etkinligi gözlenmistir. Insanlarda antioksidan etkisiyle ilgili çalisma veya bilgi yoktur.
2-5 mg gibi düsük dozlarda aksama dogru alininca uyku getirir, prolaktin azalir ve vücut isisini azaltir.
Jet lag için faydalidir. Melatonin tablet uçustan bir gün önce saat 15.00’de 0.5 mg alinir ve uçustan sonra vardiginiz gün saat 18.00’de alinir. Dogudan batiya gidiyorsaniz sabah uyandiginizda melatonin alin. Gözleri görmeyen (kör) kisilerde uykusuzluk için melatonin faydali olmaktadir.
Kanser üzerine yapilan hayvan çalismalarinda kanser hücrelerinde etkili oldugu gösterilmistir. Immun sistemi (bagisiklik sistemini) desteklemektedir.
Melatonin hormonunun vücudumuzda etki yerleri sunlardir:
1.Göz dibindeki retina,
2.Hipotalamustaki suprakiazmatik nükleus adi verilen bir çekirdek
3.Hipofiz bezi
4.Hipotalamus
PROF DR METIN ÖZATA
UYKUSUZLUK VE GUATR
Uykusuzluk yapan çok çesitli nedenler vardir. Bunlardan bazilari sunlardir:
stres, asiri çay ve kahve içmek, çalisma vardiyasinin degisiklikleri, bosanma, ayrilik, bazi ilaçlar, yatmadan önce yemek yemek ve egzersiz yapmak, açken yatmak, gürültülü ortamda yatmak, akciger hastaliklari, kalp hastaligi, parkinson hastaligi, reflü hastaligi, depresyon, anksiyete, obezite, menopoz, adet kanamasi, huzursuz bacak sendromu, atesli hastaliklar ve ZEHIRLI GUATR uykusuzluk yapar.
UYKUSUZ KISIDE NE GIBI BELIRTILER OLUR
1. gün içinde yorgunluk
2. Gün içinde uykulu bir hal
3. psikolojik degisiklikler
4. Dikkat eksikligi ve konsantre olamama
5. Enerji yoklugu
6. Is veriminde düsüklük
7. Çabuk sinirlenme
8. Bas agrisi
9. Hata ve yanlis is yapma sikliginin artmasi
IYI UYKU IÇIN
1. Gundüz egzersiz yapin
2. Aksam veya gece sigara içmeyin
3. Alkol içmeyin
4. Yatmadan önce yemek yemeyin ve egzersiz yapmayin
UYKUSUZLUK YAPAN ZEHIRLI GUATR
Tiroid bezinin asiri çalismasina yani asiri tiroid hormonu üretmesine tip dilinde hipertiroidi adi verilir. ‘’Hiper’’ Latince ‘’fazla’’ veya ‘’yüksek’’ manasina gelir. Hipertiroidi hastaligina tip dilinde ‘’tirotoksikoz ‘’ adi da verilir. Tiroid bezinin asiri çalismasina halk arasinda ‘’zehirli guatr’’ veya ‘’iç guatr’’ isimleri de verilmektedir. Bu isimlendirmeler maalesef yanlistir; ne zehirlenme söz konusudur ne de bir iç guatr vardir. Elleriniz titriyor, agziniz kuruyor ve çok yemek yemenize ragmen kilo veriyorsaniz yada çabuk sinirleniyor ve çevrenize bagirip çagiriyorsaniz sizde tiroid bezi fazla çalisiyor olabilir. Zehirli guatri olan bir kiside su belirtiler olur:
Guatr
Hareketli olma, huzursuzluk
Çarpinti (hizli ve düzensiz kalp atimi olmasi
Yorgunluk
Güçsüzlük (agir esyalari kaldiramaz, merdiven çikarken zorlanir)
Ellerde titreme
Saç dökülmesi
Sinirlilik, kolay heyecanlanma ve kolay öfkelenme
Canli bakis, gözlerde büyüme, göz kapaginda çekilme
Uykusuzluk, dikkat bozuklugu
Derinin sicak, nemli ve ince olmasi
Ishal
Istah artisi
Susama
Agiz kurulugu
Sik idrara çikma
Kilo kaybi (zayiflama)
Adetlerde azalma veya kesilme
Cinsel istekte azalma, sperm sayisinda azalma
Erkeklerde meme büyümesi (jinekomasti)
Graves hastaligi olan genç hastalarda çarpinti, sinirlilik, asiri heyecanlanma veya duyarlilik, uyku bozukluklari, cinsel güçte azalma, kolay yorulma, hareketlilik, ishal, asiri terleme, sicaktan hoslanmama, sogugu tercih etme, ufak bir yürüyüsle hemen yorulma ve nefes darligi, kilo kaybi, istah artisi, susama, agiz kurumasi, adetlerde azalma, uyku bozuklugu ve bazi psikolojik bozukluklar olabilir.
Istah artisina ragmen kilo kaybi bu hastaligin en önemli belirtilerinden birisidir. Bu hastalik metabolizmayi hizlandirdigindan asiri yemek yenmesine ragmen kilo kaybi olur. Çok nadiren kilo artisi da olabilir.
Çarpinti veya kalp atim sayisinda ve nabiz sayisinda artis her 100 hastadan 96’sinda görülür. Istirahatte iken nabiz hizi dakikada 89’tan fazladir.
Saç killari incedir. Yaygin veya hafif saç dökülmesi görülebilir.
Hastalarda huzursuzluk ve asiri sinirlilik vardir; ajite haldedirler ve yerinde duramazlar. Bazen birden öfkelenirler. Kalabalik yerlerden hoslanmazlar. Ufak tefek seyler için bagirip, çagirirlar.
Kas güçsüzlügü bazen çok siddetli olur ve hasta sandalyeden kalkmakta veya merdiven çikmada zorluk çeker.
Tirnaklar yumusaktir ve kirilabilir. Tirnaklarda çekilme özellikle 4. ve 5. parmak tirnaklarinda görülür.
Hastalarin % 10’nunda bacaklarda, kolda ve diz ekleminde agri olabilir. Bu agrilar bazen kendiginden düzelebilir.
Cilt ince, ilik ve nemlidir. El ayalarinda kirmizilik ve kasinti olabilir. Ürtiker denilen cilt allerjisi ve vitiligo (ciltte renksiz veya beyaz alanlar olmasi) da siklikla birlikte bulunur.
Oftalmopati denilen göz belirtileri Graves’li hastalarin % 25-30’unda saptanir. Gözlerde öne dogru firlama vardir. Bazi hastalarda çift görme sikayeti olur. Görmede bozukluk, isiktan rahatsiz olma ve gözde kasinti ve yanma meydana gelebilir. Bakislar canlidir ve üst göz kapaginda gecikme ve tam kapanma olmayabilir. Bazen sasilik olusabilir.
Ellerde ince titreme vardir. Bunu daha iyi anlamak için eller uzatilir ve üzerine ufak kagitlar konur. Kagitlarda ellerdeki titremeyle paralel titremeler daha belirgin olarak ortaya çikar. Bazen dilde ve göz kapaklarinda da titreme olabilir.
Hipertiroidili hastalarda kemik erimesi (diger adiyla osteoporoz), kan kalsiyum düzeyinde artma, ve kanda alkalen fosfataz tetkikinde artis görülebilir. Bu hastalarda ayrica kanda osteokalsin ve SHBG adi verilen proteinlerin düzeyleri artar. Karaciger testleri denilen SGOT, SGPT ve GGT tetkiklerinde artis olur ve tedaviyle bu artislar düzelir, fakat bazi hastalarda ilaç tedavisiyle karaciger tetkikleri gittikçe yükselebilir, o zaman radyoaktif iyot tedavisi yapilmasi gerekir.
Kadinlarda adet düzeni bozulur; adet sayisinda azalma veya kesilme olabilir. Yumurtlamada bozukluk oldugundan gebe kalma sansi azalir. Gebelikle birlikte hipertiroidi olursa düsük dogum agirlikli bebek nedeni oldugu gibi ‘’Preeklampsi’’ denen tansiyon yükselmesi ve kusmalarla kendini gösteren bir hastalik da ortaya çikabilir. Bu nedenle çocuk isteyen kadinlarin Graves hastaligi tedavisi bittikten sonra gebe kalmalari daha uygundur.
Erkeklerde memelerde büyüme, empotans ve sperm sayisinda azalma olabilir.
Seker hastalarinda Graves hastaligi ortaya çikarsa kan sekerinde yükselmeler olusur ve bu nedenle kullanilan ilaç dozunu artirmak veya insülin kullanmak gerekebilir.
Metabolizma hizi arttigindan kan yaglarinda (kolesterol ve trigliserid düzeylerinde ve LDL kolesterol) azalma olur.
Teshis Için Hangi Tetkikler Yapilir?
Teshis kolaydir ve bu amaçla kanda TSH, T3 ve T4 hormonlarinin ölçümü yapilir. Hipertiroidi varsa TSH normalin altina düsmüstür (genellikle <0.01 U/L), bu arada T3 ve T4 hormonlari asiri derecede yükselmis olarak bulunur. Gözlerde öne dogru firlama ve hormonlarda yükseklik varsa Graves hastaligi teshisi kolayca konur.
Graves’li hastalarda anti-TPO antikorlar hastalarin % 90’inda, anti–TG antikorlar ise % 60’inda yüksek olarak bulunur.
TEDAVI
Tedavi ENDOKRIN UZMANI tarafindan yapilir. Ilaç tedavisi yapilir. Iyotsuz tuz yenilir.
UYKU BASMASI VE UYUKLAMA GUATR VE SEKER (DIABET) HABERCISI
Gündüzleri olusan uyuklamalar ve uyku basmalari guatr hastaliklari ve kandaki seker degisiklikleri nedeniyle olabilir. Eger gün içinde uyuklamalariniz var ve uyku basmasi olusuyorsa mutlaka bir ENDOKRIN UZMANINA basvurrak guatr ve seker tetkiklerinizi yaptiriniz.
UYKU BASMASI VE UYUKLAMA YAPAN TIROID HASTALIKLARI
1. Hipotiroidi (tiroid yetmezligi)
2. Hashimoto Hastaligi
UYKU BASMASI VE UYUKLAMA YAPAN SEKER BOZUKLUKLARI
1. Seker Hastaligi (diabet)
2. Hipoglisemi (reaktif hipoglisemi) veya seker düsüklügü
UYKU BASMASI UYUKLAMA YAPAN HIPOTIROIDI
Tiroid bezinin az çalismasina ve bu nedenle tiroid hormonlarini az üretmesine ve sonuçta kanimizda tiroid hormonlarinin (T3 ve T4) düsük olmasi durumuna tiroid yetmezligi veya tip dilinde hipotiroidi denir. Tiroid hormon yetersizligi sonucu vücudumuzun tüm metabolik olaylarinda yaygin yavaslama vardir ve bu nedenle vücudun dengesi alt üst olur. Vücuttaki bu bozukluklarin yani sira ruhsal çöküntü, unutkanlik, hareketlerde yavaslama ve uykusuzluk görülür. Hamilelik döneminde tedavi edilmeyen tiroid yetmezligi bebeklerde zeka geriligine neden olabilmektedir.
Hipotiroidizm, toplumda % 4.6 oraninda bulunur. Bunun çogunlugunu baslangiç halindeki veya hafif derecedeki tiroid bezi yetmezligi (sadece TSH yüksek fakat T3 ve T4 normal olmasi) olusturur. Tiroid yetmezligi tiroid fazla çalismasindan daha çok görülür ve nodüllerden sonra en sik görülen tiroid hastaligidir.
Tiroid yetmezligi kadinlarda daha sik görülür ve yasin artmasiyla sikligi çok artar.
Bebek ve çocuklarda büyüme ve gelismede belirgin gecikmeye, eriskinlerde ise vücut metabolizmasinda yavaslamaya neden olan tiroid yetmezligi tedavi edilmedigi durumda kalp ve damar hastaliklarina neden olabilmektedir.
Tiroid bezi yetmezligine ait sikayetler hastaligin siddetine göre degisir. Bazen hiçbir sikayet yok iken bazi hastalarda çok siddetli belirti ve sikayetler ortaya çikar. Bazi belirtiler özellikle yasli kisilerde yasliliga baglanir ve hastalik akla gelmez ise atlanir. Tiroid bezi az çalisan ve tiroid hormonlari kanda azalan bir kiside su belirtiler olabilir:
- Kolay yorulma, yorgunluk, bitkinlik, enerji azligi (yaygin)
- Hatirlamada zorluk, unutkanlik, yavas düsünme, konsantre olamama
- Hareketlerde yavaslik
- Sabahleyin uyanmada zorluk, daha çok uyku istegi, gün içinde uyuklama
- Üsüme veya kendini soguk hissetme
- Terlemenin azalmasi
- Kuru, soguk, kalin ve kasinan bir deri
- Sari veya portakal renginde bir deri
- Kuru, kaba ve kolay kirilan tirnaklar
- Saç dökülmesi, saçlarda azalma, kaslarda dökülme
- Istah kaybi
- Kilo alma ve kiloyu verememe
- Horlama baslamasi
- Kas kramplari ve eklemlerde agri olusmasi
- Kaslarda igne batmasi hissi veya karincalanma
- Kabizlik olmaya baslamasi
- Göz etrafinin ve göz altinin sismesi
- El, ayak ve eklemlerde sislik
- Karpal tünel sendromu denilen el bileginde sinir sikismasi ve agri
- Adet kanamalarinin daha fazla miktarda olmasi, adetlerde kramp olmasi ve adet öncesi dönemin kötü geçmesi
- Bazi kadinlarda adet sikliginin azalmasi veya adetlerin kesilmesi
- Depresyon gelismesi ve hiçbir seyle ilgilenmeme
- Sesin kalinlasmasi ve ses kisikligi
- Isitmede azalma olusmasi
- Guatr olusmasi (Hashimoto hastalarinda olur)
- Tiroid bezinin küçülmesi (tiroid bezi iltihaplarina veya Hashimotonun son evresine bagli olarak)
- Kalp hizinin ve nabiz sayisinin azalmasi
- Kan kolesterol düzeyinde artma
- Gebe kalamama (kisirlik)
- Libido (Cinsel istek) azligi ve empotans
- Reflekslerin yavas olmasi
- Kekemelik
UYKU BASMASI YAPAN HASHIMOTO HASTALIGI NEDIR?
Hashimoto tipi tiroid bezi iltihabi veya tiptaki adiyla ‘’Hashimoto tiroiditi’’ bagisiklik sisteminin bir bozuklugu sonucu ortaya çikar. Nedeni tam olarak bilinmemektedir. 1912 yilinda Japon bilim adami Akira Hashimoto tarafindan tanimlandigi için bu ad verilmistir. Hashimoto tipi tiroid bezi iltihabi en fazla tiroid bezi yetmezligi yapan hastaliktir. Diger bir deyimle tiroid bezi yetmezliginin en önemli nedeni Hashimoto tipi tiroid bezi iltihabidir.
Bu hastalik otoimmün hastaliklar dedigimiz hastaliklardan birisidir. Otoimmün hastaliklarda vücut kendi dokusunu yabanci doku olarak algilayip onu yok etmek ister ve vücut içinde bir savas olusur. Hashimoto tiroiditinde de vücut tiroid bezini yok etmek ister. Vücudumuz tiroid bezini yok etmek için çok miktarda anti-TPO antikoru ve anti-tiroglobulin antikoru üretir. Bu antikorlar tiroid bezine baglanarak tiroid hücrelerini harap ederler. Bu arada tiroid bezine birçok iltihap hücresi birikir. Iltihap sonucu tiroid hücreleri tahrip olarak azalinca da bez küçülür ve hormon yapacak hücre kalmaz ve sonunda tiroid hormon yetmezligi ortaya çikar. Bu hastalarda yillar içinde tiroid bezi gittikçe küçülür. Baslangiçta ufak bir guatr ve kanda anti-TPO antikor yüksekligi varken TSH, T3 ve T4 hormonlari normaldir. Daha sonra zaman içinde hastalik ilerledikçe önce baslangiç halinde tiroid yetmezligi (sadece TSH yüksek, fakat T3 ve T4 normal) sonra tam tiroid yetmezligi (TSH yüksek, T3 ve T4 hormonlari düsük) gelisir.
Hashimoto hastaligi baslangicinda tiroid bezinde büyüme yani guatr vardir; daha sonra tiroid bezi yavas yavas devam eden harabiyet nedeniyle yillar içinde küçülerek sanki yok olur.
UYKU BASMASI YAPAN REAKTIF HIPOGLISEMI NEDIR?
Yemek sonralari kan sekeri düsüklügü, yasami çok kötü etkileyen, enerjiyi düsüren, halsizlik, yorgunluk ve bas dönmesi yapan, is verimini düsüren ve sizi kizgin, öfkeli, sabirsiz bir hale getiren bir durumdur. Çok sik olmasina ragmen üzerinde pek durulmayan önemli bir hastaliktir. Kilo veremeyen kisilerin çogunda reaktif hipoglisemi vardir.
Gün içinde acikma ataklari oluyor ve sekerli gidalara saldiriyorsaniz; ögleden sonralari bas agrisi varsa; uykudan birkaç saat sonra gece yarisi uyaniyor ve zor uyuyabiliyorsaniz; kötü rüyalar görüyor ve devamli bir yorgunluk varsa; ögleden sonra caniniz seker veya kahve içmeyi çok istiyorsa; bas dönmeleri varsa; yemek yiyinceye kadar halsizlik ve yemek gecikince kendinizi bitkin hissediyorsaniz; halsizliginiz yemek yiyince düzeliyorsa; yemek gecikince ellerde titreme ve çarpinti oluyorsa; çok duygusalsaniz, çabuk sinirleniyor ve kontrolünüzü kaybediyorsaniz; yemek önceleri çok huzursuzsaniz; yemeklerden sonra uyku basiyor ve gün boyu uyukluyorsaniz, bu belirtiler kahvalti öncesi de oluyorsa, kan sekerinizde düsüklük olabilir. Bunun baslica nedeni de dengesiz beslenme, fazla karbonhidratli, nisastali gidalar ve seker yeme, stres ve asiri kafein alimi (kahve, çay, kola) veya ailenizde seker hastaligi olmasidir.
UYKU BASMASI VE SEKER HASTALIGI
Vücudumuz kendisi için gerekli olan enerjiyi yedigimiz gidalardan elde eder. Yemek yedikten sonra gidalar bagirsaklarda parçalanarak ufak seker parçalarina dönüsür ve daha sonra bagirsaktan emilerek kan akimi yoluyla vücudumuza dagilir. Enerji saglanmasi için kan sekerinin özellikle kas, karaciger, yag ve beyin gibi dokular olmak üzere tüm organlarin hücrelerine girmesi gerekir. Kanda bulunan sekerin hücrelere girmesi pankreas bezinden salgilanan insülin hormonu sayesinde olur. Insülin hormonu kanda yoksa veya oldugu halde hücrelerce emilemiyor ve etki gösteremiyorsa kandaki seker hücreye giremediginden birikir ve sekeriniz yükselmeye baslar. Iste kan sekerinin sabah aç karna yapilan ölçümde 126 mg/dl yi geçmesi durumuna seker hastaligi diyoruz. Kanda sekeri 180 mg/dl’yi geçince idrarla atilmaya baslar, yani idraririnizda seker çikar. seker hastalarinda kan sekeri çok yükseldiginde uyku basmasi olabilir
UYKU APNESI GUATR VE GIZLI SEKER HABERCISI OLABILIR
Uyku Apnesi yani uykuda nerfes durmasi obezite yani fazla kilosu olan kisilerde sik görülür. Ancak Uyku apnesi ayni zamanda tiroid hormon azliginda ve gizli seker hastaliginda da ortaya çikabilir.
Uyku apnesi varsa Bir ENDOKRIN UZMANINA basvurarak tiroid ve seker tetkikleri yaptirmak gerekir.
UYKU APNESI YAPAN HIPOTIROIDI NEDIR?
Tiroid bezinin az çalismasina ve bu nedenle tiroid hormonlarini az üretmesine ve sonuçta kanimizda tiroid hormonlarinin (T3 ve T4) düsük olmasi durumuna tiroid yetmezligi veya tip dilinde hipotiroidi denir. Tiroid hormon yetersizligi sonucu vücudumuzun tüm metabolik olaylarinda yaygin yavaslama vardir ve bu nedenle vücudun dengesi alt üst olur. Vücuttaki bu bozukluklarin yani sira ruhsal çöküntü, unutkanlik, hareketlerde yavaslama ve uykusuzluk görülür. Hamilelik döneminde tedavi edilmeyen tiroid yetmezligi bebeklerde zeka geriligine neden olabilmektedir.
Hipotiroidizm, toplumda % 4.6 oraninda bulunur. Bunun çogunlugunu baslangiç halindeki veya hafif derecedeki tiroid bezi yetmezligi (sadece TSH yüksek fakat T3 ve T4 normal olmasi) olusturur. Tiroid yetmezligi tiroid fazla çalismasindan daha çok görülür ve nodüllerden sonra en sik görülen tiroid hastaligidir.
Tiroid yetmezligi kadinlarda daha sik görülür ve yasin artmasiyla sikligi çok artar.
Bebek ve çocuklarda büyüme ve gelismede belirgin gecikmeye, eriskinlerde ise vücut metabolizmasinda yavaslamaya neden olan tiroid yetmezligi tedavi edilmedigi durumda kalp ve damar hastaliklarina neden olabilmektedir.
Tiroid bezi yetmezligi kalitim, mikroplar, yaslanma, iyot eksikligi veya fazlaligi ve kullanilan bazi ilaçlarin yan etkisi nedeniyle olusabilmektedir.
Tiroid bezi yetmezliginin en sik nedeni Hashimoto Hastaligi geçirmektir. Hashimoto hastalarinin hemen tamaminda hipotiroidi kalici olarak yerlesir. Bu hastalikta tiroid bezi, nedeni bilinmeyen bir sekilde küçülür ve hormon yapacak hücreler azalir; sonuçta tiroid hormonu az yapildigindan tiroid yetmezligi ortaya çikar.
Tiroid bezi yetmezligine ait sikayetler hastaligin siddetine göre degisir. Bazen hiçbir sikayet yok iken bazi hastalarda çok siddetli belirti ve sikayetler ortaya çikar. Bazi belirtiler özellikle yasli kisilerde yasliliga baglanir ve hastalik akla gelmez ise atlanir. Tiroid bezi az çalisan ve tiroid hormonlari kanda azalan bir kiside su belirtiler olabilir:
- Kolay yorulma, yorgunluk, bitkinlik, enerji azligi (yaygin)
- Hatirlamada zorluk, unutkanlik, yavas düsünme, konsantre olamama
- Hareketlerde yavaslik
- Sabahleyin uyanmada zorluk, daha çok uyku istegi, gün içinde uyuklama
- Üsüme veya kendini soguk hissetme
- Terlemenin azalmasi
- Kuru, soguk, kalin ve kasinan bir deri
- Sari veya portakal renginde bir deri
- Kuru, kaba ve kolay kirilan tirnaklar
- Saç dökülmesi, saçlarda azalma, kaslarda dökülme
- Istah kaybi
- Kilo alma ve kiloyu verememe
- Horlama baslamasi
- Kas kramplari ve eklemlerde agri olusmasi
- Kaslarda igne batmasi hissi veya karincalanma
- Kabizlik olmaya baslamasi
- Göz etrafinin ve göz altinin sismesi
- El, ayak ve eklemlerde sislik
- Karpal tünel sendromu denilen el bileginde sinir sikismasi ve agri
- Adet kanamalarinin daha fazla miktarda olmasi, adetlerde kramp olmasi ve adet öncesi dönemin kötü geçmesi
- Bazi kadinlarda adet sikliginin azalmasi veya adetlerin kesilmesi
- Depresyon gelismesi ve hiçbir seyle ilgilenmeme
- Sesin kalinlasmasi ve ses kisikligi
- Isitmede azalma olusmasi
- Guatr olusmasi (Hashimoto hastalarinda olur)
Asikar yani belirgin (tam) tiroid yetmezliginde TSH hormonu kanda artar ve genellikle 10 IU/L’den daha yüksek çikar; kandaki T4 ve T3 hormonlari da düsmüstür.
TEDAVI IÇIN ILAÇ VERILIR.
GIZLI SEKER VE UYKU APNESI
Gizli seker açlik kan skerinin 100 mg/dl nin üzerine olmasi ancak 126 mg/dl yi geçmemesi durumudur. Bu kisilerdeki insülin direnci horlama ve uyku apnesi yapabilir.
UYKUSUZLUK, KILO VE INSÜLIN DIRENCI
Yapilan bilimsel çalismalar az uyku uyuyan veya uykusuzluk çeker kisilerde hormon ritminin bozuldugunu ve sonuçta insülin direnci ve metabolik sendrom denilen obezite, hizli kilo alma, gizli seker, kan sekerinde düsmelerin oldugunu ortaya koydu.
Hormonlarin bazilari gece uykudayken daha çok salgilanir. Eger bu saatlerde uykuda degil ayaktaysaniz salinan hormonlarin ritmlerinde bozukluk ortaya çikar. Son yüzyilda insanlarin 1.5 saat daha az uyudugu ve obezitenin de daha fazla arttigini gösterdi. Alti gün süreyle en fazla 4 saat uyuyan saglikli kisilerin kan sekeri metabolizmasinin bozuldugu ortaya kondu. Çok kisa uyuyan kisilerde de bazi hormonlarin salinimin bozuldugu saptandi.
Gün içinde glukoz (kan sekeri) ve insülin saliniminda degisiklikler olabilmektedir.Glukoz toleransi ögleden sonra ve aksamlari sabaha göre daha bozuktur.
Endüstrilesmis ülkelerde gece vardiyasinda çalisan kisilerde insülin direncinin arttigi, kan yaglanarinda yükseklik, seker hastaligi ve hipertansiyonun daha fazla görüldügü ortaya çikmistir. Yine vardiyali çalisanlarda metabolik sendrom ortaya çikabilmektedir.
Biyolojik saat dedigimiz vücudun saati de iste metabolizmayi bu sekilde etkilemektedir.
Yag hücresinden salgilanan leptin, adipokinin, resistin gibi hormon peptidler de sirkadian ritm yani günün saatlerine göre salinim degiskenligi gösterir.
Kan basinci da böyle bir ritm gösterir. Gündüz kan basinci yüksek iken gece saatlerinde düser. Insülin direncinde ise bu durum kaybolur.
Bu bilgiler nedeniyle gece yapilan islerin gündüze kaydirilmasi, sabah ve ögle fazla aksam ve gece az yenmesi , gece yeterli uyku alinmasi vücut ritmi açisindan çok önemlidir.
Metabolik Sendrom
Kalp ve damar hastaliklarina neden olan hipertansiyon, fazla kilolulik, seker Hastaligi ve kan yaglarinda yükseklik gibi hastaliklarin ayni kiside birarada görülmesine metabolik sendrom veya metabolik travma denir. Bu duruma ‘insülin rezistans sendromu’ adi da verilir.
Metabolik sendrom’un baslica özelligi veya baslatici özellig kanda insülininsülin yüksekligine bagli olarak seker hastaligi, kan yaglarinda yükselme, tansiyon yükselmesi ve fazla kilolulik ayni kiside ortaya çikmaktadir.
Metabolik sendromlu hastalarda karaciger yaglanmasi, kanda ürik asit yüksekligi, kadinlarda polikistik over sendromu ve erkeklerde prostat büyümesi de sik görülmektedir.
Bir kiside metabolik sendrom var diyebilmek için, o kiside asagida siralanan bozukluklarin bir arada bulunmasi gerekir:
düzeyi artmasi ve sonunda ·Erkek tipi fazla kilolulik (yaglarin karinda birikmesi): Erkeklerde bel çevresinin 102 cm’den fazla olmasi, kadinlarda 88 cm’den fazla olmasi
·Kanda trigliserit denen yagin 150 mg/dl den fazla olmasi
·HDL kolesterol denen iyi kolesterolün erkeklerde kanda 40 mg/dl, kadinlarda ise 50 mg/dl’den az olmasi
·Tansiyon yüksekligi (Hipertansiyon) bulunmasi: Büyük tansiyonun 13, küçük tansiyonun 8.5’ dan fazla olmasi
·Açlik kan sekerinin 100 mg/dl’ den fazla olmasi
Son zamanlarda metabolik sendromlu hasta sayisinda giderek büyük bir artis görülmektedir. ABD’de metabolik sendromlu hasta sayisi, orta yaslardaki kisilerde %20-30’u hatta son zamanlarda %40’i bulmustur. Ülkemizde de % 30 civarindadir.
Metabolik sendrom yasam süresini kisaltan çok önemli bir saglik sorunudur.
Sabah yorgunlugunuz varsa, gece uykudan kalkip tatli bir seyler yemek istiyorsaniz veya ögle yemegi sonrasi yorgunluk ve halsizlik oluyorsa insülin direnci olabilir. Insülin direnci kalitimsal olabildigi gibi ögün atlamak, hareketsizlik, sekerli ve unlu gidalari fazla yemek ve fazla kilolulik nedeniyle de olusur.
Metabolik sendrom’dan korunmak ve kandaki insülin düzeyini azaltmak için düsük glisemik indeksli karbonhiratlari yemek yani insülin direnci diyeti uygulamak gerekir.
UYKU VE MELATONIN HORMONU
Melatonin hormonu beyinde bulunan pineal bez ismindeki bir bezden salgilanir. Pineal bez 100-150 mg agirligindadir. Pineal bez salgiladigi melatonin ile vücudun gece gündüz farkliliklarina uyum göstermesini saglar.
Melatonin hormonu pineal bezde triptofan aminoasidinin serotonine, onun da melatonine dönüsmesiyle olusur. Melatonin hipotalamusta bulunan suprakiazmatik nukleusun kontrolü altinda çalisir.
Gözdeki retina bölümü isik durumunu beyine iletir ve buradaki suprakiazmatik nükleus isik durumuna göre pineal bezden melatonin hormonu salgilatir.
Melatonin karanlikta salgilanan bir hormondur. Yani melatonin gece salgilanir, gündüz ise salgilanmaz. Gece uzunlugu artinca melatonin salgisi da artar. Isik olunca melatonin salgisi azalir.
Melatonin aksam saat 21’den sonra salgilanmaya baslar ve gece saat 02.00-04.00 arasi en fazla salgilanir ve sabah saat 07.00’ de salgilanmasi azalir. Melatonin bu nedenle gece uyku getirir sabah ise uyanmaya katkida bulunur.
Melatonin hormonunun etkileri sunlardir.
1.Uykuyu getirir, uyku saglar,
2.Ergenligi baslatir
3.Üreme üzerinde etkilidir
4.Vücut isisini azaltir.
5.Antioksidan etkisi vardir.
Melatonin ritmi sabit oldugundan uyku bozukluklari, vardiya degisiklikleri, jet lag arastirmalarinda bilgi verir.
Uykusuzlukta melatonin salgisi bozulur. Eger melatonin gündüz salgilanirsa gündüz uyuklama, gece uyuyamama olusur. Bu kisiler atenolol adli ilaci alinca melatonin azalir ve uyku durumu düzelir.
Ergenlik olusuncaya kadar melatonin kanda artar ve ergenlik olusmasindan hemen önce azalir ve ergenlik baslar. O yüzden melatonin ergenligin baslamasinda önemli rol oynamaktadir. Melatonin düzeyleri 35-40 yasina kadar sabit kaldiktan sonra yaslilikta azalir.
Melatonin çok düsük dozlarda alinirsa dogurganligi arttirmaktadir.
Günde 6.6 gr melatonin tedavisinin parkinson, depresyon ve sizofrenide faydasi olmamistir. Fazla alininca gündüz uyku ve karin agrisi olmustur.
Melatoninin 0.3-240 mg /gün dozunda agizdan alininca uyku getirmis ve prolaktin hormonunu artirmistir.
Hayvanlarda yapilan çalismalarda antioksidan etkinligi gözlenmistir. Insanlarda antioksidan etkisiyle ilgili çalisma veya bilgi yoktur.
2-5 mg gibi düsük dozlarda aksama dogru alininca uyku getirir, prolaktin azalir ve vücut isisini azaltir.
Jet lag için faydalidir. Melatonin tablet uçustan bir gün önce saat 15.00’de 0.5 mg alinir ve uçustan sonra vardiginiz gün saat 18.00’de alinir. Dogudan batiya gidiyorsaniz sabah uyandiginizda melatonin alin. Gözleri görmeyen (kör) kisilerde uykusuzluk için melatonin faydali olmaktadir.
Kanser üzerine yapilan hayvan çalismalarinda kanser hücrelerinde etkili oldugu gösterilmistir. Immun sistemi (bagisiklik sistemini) desteklemektedir.
Melatonin hormonunun vücudumuzda etki yerleri sunlardir:
1.Göz dibindeki retina,
2.Hipotalamustaki suprakiazmatik nükleus adi verilen bir çekirdek
3.Hipofiz bezi
4.Hipotalamus
